Architektura – kraina domów podcieniowych i zabytków hydrotechniki

Okazałe budowle o szkieletowej konstrukcji, z wysuniętym od frontu piętrem wspartym na drewnianych słupach (podcień), to niewątpliwe najważniejszy wyróżnik architektury Żuław Wiślanych. Domy podcieniowe, o których mowa, początkowo skromne, z czasem przekształciły się w okazałe rezydencje bogatych gospodarzy, które z powodzeniem mogły konkurować z dworami średniozamożnej szlachty. Wyjątkowe pod tym względem są domy pochodzące z XIX wieku, z niezwykle rozbudowanym rysunkiem konstrukcji szkieletowej szczytów, wypełnione dekoracyjnie układaną drobną cegłą tzw. holenderką, profilowanymi gzymsami i rzeźbionymi kolumnami w podcieniach. Warto zaznaczyć, że podcień pierwotnie służył jako spichlerz. Miał specjalną klapę w podłodze ułatwiającą podawanie worków z ziarnem prosto z wozu. Pomieszczenie to zapewniało przewiew, co istotne na Żuławach ze względu na dużą wilgotność wiosną i jesienią. Podcień był wykorzystywany, jako pomieszczenia gospodarcze: tkalnie, suszarnie, czasem letnie pomieszczenie dla pracowników sezonowych. Interesujące i jednocześnie charakterystyczne dla Żuław są również tzw. zagrody holenderskie – domy osadników holenderskich, którzy pojawili się na Żuławach w XVI wieku. Charakterystycznie połączone szczytem z oborą i stodołą usytuowane były na sztucznym pagórku ziemnym, chroniącym przed powodzią, zwanym terpem. Nauczeni doświadczeniem mieszkańcy Żuław w oborach budowali specjalne podesty umożliwiające zapędzenie bydła na strych podczas powodzi. Niestety historia nie obeszła się łaskawie z domami podcieniowymi. Pozostały już tylko nieliczne, które możemy podziwiać na szlaku domów podcieniowych. Choć dziś trudno w to uwierzyć, Żuławy Wiślane nazywano kiedyś Krainą tysiąca wiatraków. Niestety dziewiętnastowieczna modernizacja i dwudziestowieczne kataklizmy wojenne sprawiły, że do dzisiaj przetrwały tylko dwa takie obiekty: wiatrak typu holenderskiego w Palczewie i „koźlak” w Drewnicy.

Szlak domów podcieniowych
Szlak domów podcieniowych to szlak pieszo-rowerowy, który pozwoli poznać charakterystyczny dla obszaru Żuław rodzaj budownictwa. Trasa szlaku przebiega przez: Koszwały – Miłocin – Trutnowy – Osice – Stablewo – Krzywe Koło – Koźliny. Operatorem szlaku jest Stowa- rzyszenie Żuławy Gdańskie.
 
Zabytki hydrotechniki

Skomplikowany system melioracyjny, kilometry wałów przeciwpowodziowych i kanałów, połączone z ogromną pracą mieszkańców, ułatwiały funkcjonowanie na Żuławach. Podwaliny systemu stworzyli Krzyżacy, którzy od 1308 roku władali Pomorzem Gdańskim. Wtedy właśnie powstały początki systemu przeciwpowodziowego, który poddawany modernizacjom służy do dziś. Wtedy też utworzono „Związki Wałowe”, które funkcjonowały aż do czasów II wojny światowej. Dbały one o cały system zapewniający ochronę, odwodnienie i nawodnienie Żuław.

Przez siedem wieków żuławskie poldery, czyli otoczone wałami obszary położone poniżej graniczących z nimi zbiorników wodnych, wymagające systematycznego odwadniania, były osuszane przez setki malowniczych wiatraków, dzięki którym kraina nazywana była Małą Holandią. W XIX wieku zaczęto je stopniowo zastępować pompami parowymi, później elektrycznymi, a dzisiaj szczątki ostatniego wiatraka odwadniającego można oglądać już tylko w Muzeum Żuławskim w Nowym Dworze Gdańskim.

Pod koniec XIX wieku przeprowadzono ostatnią wielką przebudowę wałów wiślanych. Zbudowano wówczas kanał, stanowiący obecnie główne ujście Wisły, tak zwany Przekop Wisły, jak również śluzy odcinające jej boczne odnogi (Biała Góra, Gdańska Głowa, Przegalina). Zapewniło to bezpieczeństwo mieszkańcom Żuław przez następne sto lat (nie licząc tragedii II wojny światowej).

Szlak zabytków hydrotechniki

Warto wspomnieć, że wiele z urządzeń i obiektów hydrotechnicznych stanowi element pomorskiego szlaku turystycznego – szlak zabytków hydrotechniki. Są wśród nich śluza Gdańska Głowa, przepompownia w Chłodniewie (Rybina), akwedukt w Grabinach-Zameczku, zwodzone i obracane zabytkowe mosty żuławskie, śluza Biała Góra, śluzy na Nogacie: Szonowo, Rakowiec, Michałowo, mosty tczewskie, Kanał Juranda, zwany też Malborską Młynówką, Jurkowickie Sklepienie, Prabuty: zabytkowe XVIII-wieczne wodociągi, Kanał Elbląsko-Ostródzki.

WSTEP

1

Część I. Odkrywamy Pętlę Żuławską

2

Pętlowe opowieści – czyli karta z historii

3

Harmonia – klucz do odczytania żuławskich krajobrazów

4

Architektura – kraina domów podcieniowych i zabytków hydrotechniki

5

Część II. Trasy żeglugowe Pętli Żuławskiej - pływamy i zwiedzamy

6

Wisła

7

Martwa Wisła, Wisła Śmiała, Motława Gdańska

12

Szkarpawa

14

Wisła Królewiecka

16

Rzeka Elbląg i Kanał Jagielloński

18

Nogat

20

Wielka Święta – Tuga

24

Zalew Wiślany

26

Pasłęka i Kanał Pasłęki

29

Zalew Kaliningradzki

30

Część III. Żeglarskie abecadło - zanim wypłyniesz na Pętlę Żuławską

32

Proponowane trasy wycieczek - I. Wielka Pętla Żuławska

33

II. Mała Pętla Żuławska

34

III. Do stolicy Żuław Wiślanych

35

IV. Z Gdańska na Zalew Wiślany

36

V. Wisłą do Gdańska

37

VI. Wokół Zalewu Wiślanego

38

Informator

39

Porady kapitańskie

40

Znaki żeglugowe

41

Znaki żeglugowe

42

Część IV. Baza żeglarska Pętli Żuławskiej

43

Pomosty cumownicze w Tczewie

44

Przystań żeglarsko – pasażerska w Tczewie

45

Port w Świbnie

46

Przystań rybacka w Mikoszewie

47

Przystań w Błotniku

48

Przystań Tęcza w Wiślince

49

Stanica Wodna w Wiślince

50a

Jacht Klub Morski Neptun - Górki Zachodnie

50

Marina Delphia Yachts - Górki Zachodnie

51

Przystań Górki Zachodnie (YK Stoczni Gdańskiej)

52

Jacht Klub im. Conrada

53

Akademicki Klub Morski - Górki Zachodnie

54

AZS Cosa - Górki Zachodnie

55

Narodowe Centrum Żeglarstwa Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku

56

Przystań Jachtowa Gdański Klub Morski LOK

57

Przystań żeglarska przy ul. „Tamka”

58

Przystań jachtowa Stewa

59

Przystań Yacht Klub Północny

60

Przystań WOPR Gdańsk

61

Marina Gdańsk

62

Przystań przy ul. Żabi Kruk dla jednostek pływających

63

Przystań żeglarska przy ul. Sienna Grobla II

64

Polski Klub Morski w Gdańsku

65

Pomosty cumownicze w Drewnicy

66

Przystań w Żuławkach

67

Pomost cumowniczy w Rybinie

68

Przystań żeglarska w Rybinie

69

Przystań żeglarska w Osłonce

70

Przystań hauseboatów w Rybinie

71

Marina Baltica w Sztutowie

72

Przystań Żeglarska Sztutowo

73a

Nabrzeże jachtowe przy Bulwarze Zygmunta Augusta w Elblągu

73

Ognisko Sportów Wodnych Fala

74

Harcerski Ośrodek Wodny Bryza

75

Jachtklub Elbląg

76

Przystań Jachtowa w Białej Górze

77

Kąpielisko Miejskie z funkcją przystani w Malborku

78

Przystań żeglarska Zamek w Malborku

79a

Przystań żeglarska Park Północny w Malborku

79

Przystań w Kamienicy Elbląskiej

80

Przystań w Nadbrzeżu

81

Port i Przystań w Suchaczu

82

Przystań w Kadynach

83

Port w Tolkmicku

84

Port we Fromborku

85

Port w Piaskach

86

Port jachtowy w Krynicy Morskiej

87

Port rybacki w Krynicy Morskiej

88

Port Morski w Kątach Rybackich

89

Przystań jachtowa w Kątach Rybackich

90

Przystań Jachtowa Neptun w Kątach Rybackich

91

Port w Nowej Pasłęce

92

Przystań żeglarska Dom Rybaka w Nowej Pasłęce

93

Przystań żeglarska w Starej Pasłęce

94

Przystań żeglarska w Braniewie

95

Objaśnienie symboli

96

Węzły wodne Pętli Żuławskiej

97

Gdański tramwaj wodny

98

Legenda

99

Menu