Pętlowe opowieści – czyli karta z historii

Średniowieczne klimaty
Najbardziej widoczne ślady w krajobrazie kulturowym Żuław zostawiło średniowiecze. Większość dzisiejszych miast, wsi i łączących je szlaków komunikacyjnych, a także początki systemu przeciwpowodziowego oraz sieć parafialna, powstawały w okresie od połowy XIII do połowy XV wieku. Osadniczą akcją zarządzali wówczas urzędnicy krzyżaccy, rezydujący w zamkach-klasztorach. Najbardziej imponującym przykładem takiej budowli jest Zamek w Malborku nad Nogatem − w latach 1309-1457 stolica państwa zakonnego i rezydencja wielkich mistrzów − największy ceglany zamek średniowiecznej Europy. Obok niego istniało jednak wiele mniejszych siedzib lokalnej administracji krzyżackiej, z których najlepiej zachował się Zamek w Gniewie, siedziba komtura i kilkunastu rycerzy zakonnych, tworzących tak zwany konwent. Zamek krzyżacki zachował się także w Sztumie, a ruiny krzyżackiej warowni w Elblągu.

Równolegle z administracją „cywilną” Krzyżacy utworzyli na ziemiach podbitych plemion pruskich cztery diecezje, z których dwie − pomezańska i warmińska − obejmowały także obszary nad dolną Wisłą. Siedzibą kapituły pomezańskiej i katedrą biskupów pomezańskich, którzy rezydowali w zamku w Prabutach, był zespół zamkowy w Kwidzynie. Biskupi warmińscy mieszkali z kolei w zamku w Lidzbarku Warmińskim, natomiast kanonicy warmińscy opiekowali się katedrą biskupią we Fromborku. Jednym z nich był wielki uczony Mikołaj Kopernik, zmarły w 1543 roku i pochowany przy swoim ołtarzu w tej świątyni.

Pomorze Gdańskie już od czasów Bolesława Krzywoustego należało do diecezji kujawskiej. W średniowieczu, jeszcze przed opanowaniem tych terenów przez zakon krzyżacki, powstało tam kilka klasztorów wiejskich, bogato uposażonych przez miejscowych książąt. Jednym z nich jest opactwo cystersów w Pelplinie, które zostało skasowane przez władze pruskie na początku XIX wieku, a jego zabudowania przeznaczono na siedzibę poszerzonej diecezji chełmińskiej. Dawny kościół opacki, obecnie pełniący funkcję katedry biskupów pelplińskich, jest jednym z najwspanialszych przykładów gotyku nadwiślańskiego. W muzeum diecezjalnym można zobaczyć jedyny w Polsce oryginalny egzemplarz Biblii Gutenberga.
 
    Warto wspomnieć, że właśnie na Żuławach, w średniowieczu, żyła błogosławiona Dorota z Mątowów Wielkich − zmarła w 1394 roku, jako rekluza, która dobrowolnie spędziła ostatnie lata życia w zamurowanej kaplicy katedry kwidzyńskiej. Dziś czczona jest jako patronka diecezji elbląskiej.

Szlak zamków gotyckich
To jeden z głównych szlaków kulturowych w województwie pomorskim, obejmujący najlepiej zachowane gotyckie budynki obronne w skali europejskiej. Część obiektów tworzących szlak znajduje się na obszarze Żuław i będąc tutaj z pewnością warto je poznać.

Obiekty na szlaku:
Zamki gotyckie: Bytów, Gniew, Kwidzyn, Malbork, Sztum Ruiny zamków gotyckich: Czarne, Człuchów, Dzierzgoń, Gdańsk, Grabiny, Lębork, Osiek, Prabuty, Przezmark, Puck, Skarszewy, Sobowidz, Zamek Kiszewski. Operatorem szlaku jest Stowarzyszenie Gmin „Polskie Zamki Gotyckie”.

Mennonici – niderlandzcy wygnańcy
W XVI wieku, kiedy Europa była miejscem reformacji i wojen religijnych, Polska jawiła się jako oaza tolerancji. Docenili to holenderscy mennonici.

Mennonityzm nawiązywał do tradycji pierwszych gmin chrześcijańskich, odrzucając większość obrzędów i instytucji kościelnych, a szczególny nacisk kładąc na skromne i pracowite życie. Te przymioty były szczególnie przydatne w zagospodarowaniu Żuław, dlatego przyjmowano ich tutaj z otwartymi rękami, przymykając oczy na „dziwaczne” wierzenia. Mennonici osiedlali się na szczególnie trudnych do uprawy terenach depresyjnych w północnej części delty Wisły i wokół jeziora Druzno, które w większości były wówczas nieużytkami. W zamian za wysoki czynsz byli oni zwolnieni m.in. od pracy na rzecz właściciela ziem, co czyniło ich wolnymi ludźmi. Ceniono ich umiejętności w zakresie osuszania i zagospodarowania żyznych, ale podmokłych gruntów, a efekty ich ciężkiej pracy wykorzystywane były przez kolejne pokolenia osadników żuławskich.

Po I rozbiorze Polski w 1772 roku, kiedy Żuławy znalazły się pod panowaniem pruskim, skończyły się czasy polskiej tolerancji. Mennonitów zmuszano do służby wojskowej, która była sprzeczna z ich pacyfizmem. W konsekwencji wielu ortodoksyjnych mennonitów emigrowało począwszy od końca XVIII wieku do Rosji, skąd stalinowskie represje wygnały ich do Stanów Zjednoczonych. Ci, którzy pozostali na Żuławach, ulegli stopniowo germanizacji i po 1945 roku podzielili los wysiedlonych.

Szlakiem mennonitów
Ten pieszo-rowerowy szlak łączy obiekty związane z historią osadnictwa na Żuławach, w tym osadnictwa mennonickiego. Trasa: Gdańsk – Krępiec – Mokry Dwór – Wiślina – Ledowo – Wróblewo – Wocławy – Miłocin – Trutnowy – Cedry Wielkie – Leszkowy – Kiezmark – Drewnica – Mikoszewo – Jantar – Rybina – Tujsk – Cyganek – Nowy Dwór Gdański – Lubieszewo – Ostaszewo – Gniazdowo – Nowa Cerkiew – Palczewo – Boręty – Lichnowy – Nowy Staw – Tralewo – Stogi – Malbork – Stare Pole – Kławki – Szaleniec – Rozgard – Różany – Zwierzno – Markusy – Jezioro – Tropy Elbląskie – Raczki Elbląskie – Elbląg

Zabytki niezwiązane z mennonitami:

- gotyckie kościoły oraz ich ruiny,
- domy podcieniowe – typowe przykłady mieszkalnego budownictwa żuławskiego,
- zabytki hydrotechniki: Przekop Wisły, parowa przepompownia wody w Różanach,
- mosty zwodzone w Rybinie, Nowym Dworze Gdańskim i Jeziorze,
- Muzeum Żuławskie w Nowym Dworze Gdańskim i jego filia w Cyganku,
- ulicówka wodna w Tujsku oraz w Tropach Elbląskich – wyjątkowy przykład układu przestrzennego wsi,
- miasta: Gdańsk, Nowy Dwór Gdański, Nowy Staw, Malbork, Elbląg.

WSTEP

1

Część I. Odkrywamy Pętlę Żuławską

2

Pętlowe opowieści – czyli karta z historii

3

Harmonia – klucz do odczytania żuławskich krajobrazów

4

Architektura – kraina domów podcieniowych i zabytków hydrotechniki

5

Część II. Trasy żeglugowe Pętli Żuławskiej - pływamy i zwiedzamy

6

Wisła

7

Martwa Wisła, Wisła Śmiała, Motława Gdańska

12

Szkarpawa

14

Wisła Królewiecka

16

Rzeka Elbląg i Kanał Jagielloński

18

Nogat

20

Wielka Święta – Tuga

24

Zalew Wiślany

26

Pasłęka i Kanał Pasłęki

29

Zalew Kaliningradzki

30

Część III. Żeglarskie abecadło - zanim wypłyniesz na Pętlę Żuławską

32

Proponowane trasy wycieczek - I. Wielka Pętla Żuławska

33

II. Mała Pętla Żuławska

34

III. Do stolicy Żuław Wiślanych

35

IV. Z Gdańska na Zalew Wiślany

36

V. Wisłą do Gdańska

37

VI. Wokół Zalewu Wiślanego

38

Informator

39

Porady kapitańskie

40

Znaki żeglugowe

41

Znaki żeglugowe

42

Część IV. Baza żeglarska Pętli Żuławskiej

43

Pomosty cumownicze w Tczewie

44

Przystań żeglarsko – pasażerska w Tczewie

45

Port w Świbnie

46

Przystań rybacka w Mikoszewie

47

Przystań w Błotniku

48

Przystań Tęcza w Wiślince

49

Stanica Wodna w Wiślince

50a

Jacht Klub Morski Neptun - Górki Zachodnie

50

Marina Delphia Yachts - Górki Zachodnie

51

Przystań Górki Zachodnie (YK Stoczni Gdańskiej)

52

Jacht Klub im. Conrada

53

Akademicki Klub Morski - Górki Zachodnie

54

AZS Cosa - Górki Zachodnie

55

Narodowe Centrum Żeglarstwa Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku

56

Przystań Jachtowa Gdański Klub Morski LOK

57

Przystań żeglarska przy ul. „Tamka”

58

Przystań jachtowa Stewa

59

Przystań Yacht Klub Północny

60

Przystań WOPR Gdańsk

61

Marina Gdańsk

62

Przystań przy ul. Żabi Kruk dla jednostek pływających

63

Przystań żeglarska przy ul. Sienna Grobla II

64

Polski Klub Morski w Gdańsku

65

Pomosty cumownicze w Drewnicy

66

Przystań w Żuławkach

67

Pomost cumowniczy w Rybinie

68

Przystań żeglarska w Rybinie

69

Przystań żeglarska w Osłonce

70

Przystań hauseboatów w Rybinie

71

Marina Baltica w Sztutowie

72

Przystań Żeglarska Sztutowo

73a

Nabrzeże jachtowe przy Bulwarze Zygmunta Augusta w Elblągu

73

Ognisko Sportów Wodnych Fala

74

Harcerski Ośrodek Wodny Bryza

75

Jachtklub Elbląg

76

Przystań Jachtowa w Białej Górze

77

Kąpielisko Miejskie z funkcją przystani w Malborku

78

Przystań żeglarska Zamek w Malborku

79a

Przystań żeglarska Park Północny w Malborku

79

Przystań w Kamienicy Elbląskiej

80

Przystań w Nadbrzeżu

81

Port i Przystań w Suchaczu

82

Przystań w Kadynach

83

Port w Tolkmicku

84

Port we Fromborku

85

Port w Piaskach

86

Port jachtowy w Krynicy Morskiej

87

Port rybacki w Krynicy Morskiej

88

Port Morski w Kątach Rybackich

89

Przystań jachtowa w Kątach Rybackich

90

Przystań Jachtowa Neptun w Kątach Rybackich

91

Port w Nowej Pasłęce

92

Przystań żeglarska Dom Rybaka w Nowej Pasłęce

93

Przystań żeglarska w Starej Pasłęce

94

Przystań żeglarska w Braniewie

95

Objaśnienie symboli

96

Węzły wodne Pętli Żuławskiej

97

Gdański tramwaj wodny

98

Legenda

99

Menu